بازها را احتمالا بیشتر از آنچه فکر می‌کنید می‌شناسید. لزجی صابون روی دست، بوی تند پاک‌کننده لوله‌باز، قرص ضداسید بعد از یک شام سنگین، همه یک کار مشترک می‌کنند: جلوی اسیدها می‌ایستند و اثرشان را خنثی می‌کنند. ولی بازها چند نکته غافلگیرکننده دارند. آمونیاک هیدروکسید ندارد و باز است. باز قوی هم لزوماً غلیظ نیست. در آزمایشگاه و بین مواد شیمیایی دیگر، همین جزئیات است که کار را درست یا خراب می‌کند. پس بیایید ببینیم باز دقیقاً چیست، چند نوع دارد و کار با آن‌ها چه احتیاطی می‌خواهد.
فهرست محتوا
بازچیست به زبان ساده؟!
باز ماده‌ای است که وقتی در آب حل می‌شود، محلولی با pH بالاتر از ۷ می‌سازد. ساده‌تر بگوییم، بازها موادی هستند که می‌توانند پروتون (H⁺) بگیرند یا در آب یون هیدروکسید (OH⁻) آزاد کنند. برای همین، وقتی با اسید روبه‌رو می‌شوند اثرش را کم می‌کنند و در پایان نمک و آب به جا می‌گذارند.
نشانه‌های آشنای بازها این‌هاست: حس لیز و صابونی روی پوست، مزه تلخ (که هرگز برای امتحان کردنش اقدام نکنید) و تبدیل کاغذ تورنسل قرمز به آبی. صابون، جوش شیرین و پاک‌کننده‌های خانگی نمونه‌های روزمره‌اش هستند، و سدیم هیدروکسید نمونه‌ای است که در آزمایشگاه و صنعت زیاد با آن سروکار داریم. اگر دوست دارید این مفهوم را کنار نقطه مقابلش ببینید، فرق باز با اسیدها در چند ویژگی ساده خلاصه می‌شود:
تفاوت اسید و باز در یک نگاه
مقایسهٔ ویژگی‌های اصلی اسیدها و بازها
| ویژگی | اسید | باز |
|---|---|---|
| رفتار در مدل برونستد–لوری | دهندهٔ پروتون (H⁺) | گیرندهٔ پروتون (H⁺) |
| pH محلول آبی در ۲۵ درجهٔ سانتی‌گراد | pH < 7کمتر از ۷ | pH > 7بیشتر از ۷ |
| تغییر رنگ تورنسل | آبی را قرمز می‌کند | قرمز را آبی می‌کند |
| نمونهٔ روزمره | اسید سیتریک در آب‌لیمو | سدیم بی‌کربنات در جوش‌شیرین |
| نمونهٔ آزمایشگاهی | هیدروکلریک اسید HCl |
سدیم هیدروکسید NaOH |
| خطر احتمالی | بسته به نوع و غلظت، می‌تواند خورنده باشد | بسته به نوع و غلظت، می‌تواند خورنده باشد |
نکته: قدرت اسید یا باز با غلظت آن متفاوت است؛ برای شناسایی مواد شیمیایی هرگز از چشیدن یا تماس مستقیم با پوست استفاده نکنید.
تاریخچه شناخت بازها
انسان قرن‌ها پیش از آنکه اسم «باز» را بشنود، با آن کار می‌کرد. خاکستر چوب را در آب می‌ریخت تا شستشو کند و صابون می‌ساخت، بی‌آنکه بداند پشت این کارها یک خانواده کامل از مواد قرار دارد. حتی خود واژه «قلیا» ریشه عربی دارد و در اصل به خاکستر سوخته گیاهان اشاره می‌کند.
مفهوم علمی باز در سال ۱۷۵۴ پا گرفت. گیوم فرانسوا رول (Rouelle)، شیمیدان فرانسوی، واژه «باز» را وارد شیمی کرد. او دید موادی هستند که با اسید واکنش می‌دهند و به نمک حاصل «شکل جامد» می‌دهند. یعنی نمک روی آن ماده «پایه می‌گیرد». از همین تصویر ساده، نام «باز» ماند.
بعد از او، چند تعریف پشت سر هم آمدند و یکی‌یکی کنار رفتند:
| سال | دانشمند | ایده | چه شد؟ |
|---|---|---|---|
| ۱۷۷۶ | لاووازیه | هر اسیدی اکسیژن دارد | حدود ۳۰ سال قبول شد |
| ۱۸۱۰ | دیوی | هیدروکلریک اسید اکسیژن ندارد | نظریه اکسیژن کنار رفت |
| ۱۸۸۴ | آرنیوس | باز در آب، OH⁻ آزاد می‌کند | اولین نظریه فراگیر |
| ۱۹۲۳ | برونستد و لوری | باز، گیرنده پروتون است | محدوده را از آب بیرون برد |
| ۱۹۲۳ تا ۱۹۳۸ | لوییس | باز، دهنده جفت الکترون است | وسیع‌ترین تعریف امروز |
نکته جالب اینکه این نظریه‌ها همدیگر را رد نمی‌کنند، بلکه مثل لایه‌های پیاز روی هم می‌نشینند. لوییس کل نقشه را پوشش می‌دهد، برونستد و لوری یک زیرمجموعه‌اند و آرنیوس محدودترین است. در سال ۱۹۰۹ هم سورنسن مقیاس pH را معرفی کرد تا بتوان قدرت اسیدی و بازی را با یک عدد سنجید.
تعریف بازها از دید سه نظریه
باز آرنیوس
سوانت آرنیوس گفت باز ماده‌ای است که وقتی در آب حل شود، یون هیدروکسید (OH⁻) آزاد می‌کند. NaOH و KOH و Ca(OH)₂ نمونه‌های کلاسیک این تعریف‌اند:
NaOH → Na⁺ + OH⁻
این تعریف ساده و برای کلاس درس عالی است، اما دو محدودیت دارد. اول اینکه فقط در محیط آب کار می‌کند. دوم اینکه مواد بدون OH را توضیح نمی‌دهد. آمونیاک (NH₃) یون هیدروکسید در ساختارش ندارد، ولی محلولش بازی است و آرنیوس جوابی برایش نداشت.
باز برونستد لوری
در این نظریه، باز ماده‌ای است که پروتون (H⁺) می‌گیرد. تعریف خیلی بیشتر دامنه دارد. حالا هیدروکسید یکی از چند گیرنده پروتون است و نه تنها گیرنده آن. آمونیاک هم جا می‌افتد:
NH₃ + H₂O ⇌ NH₄⁺ + OH⁻
اینجا آمونیاک از آب پروتون می‌گیرد و NH₄⁺ می‌سازد. به NH₄⁺ «اسید مزدوج» آمونیاک می‌گویند و جفت NH₃ و NH₄⁺ را «جفت مزدوج» می‌نامند. این نظریه حتی توضیح می‌دهد چرا آب گاهی نقش اسید و گاهی نقش باز بازی می‌کند.
باز لوییس
گیلبرت لوییس سراغ الکترون‌ها رفت. باز لوییس ماده‌ای است که جفت الکترون در اختیار دیگری می‌گذارد و اسید لوییس آن را می‌پذیرد. حاصل کار یک پیوند کووالانسی داتیو است. مثال معروف، واکنش آمونیاک با بور تری فلوئورید (BF₃) است که اصلاً پروتونی در آن جابه‌جا نمی‌شود:
NH₃ + BF₃ → H₃N–BF₃
این تعریف در شیمی آلی و شیمی کوئوردیناسیون زیاد کاربرد دارد، چون در آنجا لیگاندها در واقع بازهای لوییس هستند.
مقایسه سه نظریه در یک جدول
| ویژگی | آرنیوس | برونستد لوری | لوییس |
|---|---|---|---|
| تعریف باز | آزاد‌کننده OH⁻ در آب | گیرنده پروتون | دهنده جفت الکترون |
| نیاز به آب | دارد | ندارد | ندارد |
| مثال | NaOH | NH₃ | NH₃ در واکنش با BF₃ |
| ضعف اصلی | آمونیاک را توضیح نمی‌دهد | واکنش‌های بدون پروتون را پوشش نمی‌دهد | کمی مفهومی‌تر است |
| دامنه | محدودترین | میانی | گسترده‌ترین |
خواص بازها از نظر فیزیکی و شیمیایی
خواص فیزیکی
- لمس لیز و صابونی: بازها چربی‌های پوست را به صابون تبدیل می‌کنند. برای همین سود روی دست لیز حس می‌شود، ولی همین لیزی علامت خوبی نیست و یعنی پوست دارد آسیب می‌بیند.
- مزه تلخ: این را فقط به عنوان یک ویژگی علمی بدانید. چشیدن هیچ ماده شیمیایی ایمن نیست.
- رسانایی الکتریکی: محلول بازها یون دارد و برق را از خود عبور می‌دهد. بازهای قوی رسانای بهتری هستند.
- حالت ظاهری: بسیاری از بازهای معدنی جامدهای سفید (پلت یا فلیک) هستند، مثل سود و پتاس. آمونیاک گاز است و معمولاً به صورت محلول عرضه می‌شود.
خواص شیمیایی
- با اسیدها واکنش خنثی‌سازی می‌دهند و نمک و آب می‌سازند.
- کاغذ تورنسل قرمز را آبی می‌کنند، فنل‌فتالئین را صورتی و متیل اورانژ را زرد.
- محلولشان pH بالاتر از ۷ دارد.
- بازهای قوی خورنده‌اند و بافت زنده را از بین می‌برند.
- بعضی از آن‌ها، مثل سود، رطوبت و CO₂ هوا را جذب می‌کنند.
چرا بازهای قوی پوست را می‌سوزانند؟
اسید پروتئین‌ها را منعقد می‌کند و تا حدی جلوی نفوذ بیشتر خودش را می‌گیرد. باز برعکس عمل می‌کند. چربی‌های بافت را صابونی می‌کند و بافت را نرم و نفوذپذیر می‌کند تا ماده عمیق‌تر برود. به همین دلیل سوختگی بازی اغلب عمیق‌تر از چیزی است که در نگاه اول به نظر می‌رسد و باید فوری با آب فراوان شسته شود.
pH بازها
pH هر محلول بازی از ۷ بیشتر است و هرچه به ۱۴ نزدیک‌تر شود، قوی‌تر است. مقیاس لگاریتمی است، یعنی هر یک واحد افزایش، غلظت یون OH⁻ را ده برابر می‌کند.
| ماده | pH تقریبی |
|---|---|
| آب مقطر | ۷ |
| جوش شیرین (محلول) | حدود ۸ تا ۸٫۵ |
| بوراکس | ۹ |
| شیر منیزی | حدود ۱۰٫۵ |
| آمونیاک خانگی | ۱۱ |
| آب آهک | حدود ۱۲٫۵ |
| سدیم هیدروکسید ۱ مولار | ۱۴ |
آیا pH می‌تواند بالاتر از ۱۴ شود؟
بله. عدد ۱۴ سقف فیزیکی نیست، یک قرارداد برای محدوده کاربرد روزمره است. وقتی غلظت یون هیدروکسید از ۱ مولار بیشتر شود، pH محاسبه‌شده از ۱۴ بالاتر می‌رود. مثلاً محلول غلیظ سدیم هیدروکسید به حدود ۱۵ هم می‌رسد. البته در غلظت‌های بسیار بالا، pH دقیق بر اساس «فعالیت یونی» تعریف می‌شود و نه غلظت، پس عدد اندازه‌گیری‌شده کمی با محاسبه‌شده فرق دارد.
برای رنگ دقیق شناساگرها، به صفحه شناساگرها مراجعه کنید.
انواع بازها
بازهای قوی
بازهای قوی در آب تقریباً کامل یونیزه می‌شوند و همه OH⁻ را آزاد می‌کنند. هیدروکسیدهای گروه ۱ (لیتیم، سدیم، پتاسیم، روبیدیم، سزیم) و گروه ۲ سنگین‌تر (کلسیم، استرانسیم، باریم) در این دسته‌اند.
بازهای ضعیف
بازهای ضعیف فقط بخشی از مولکول‌هایشان یونیزه می‌شود و تعادل برقرار است. آمونیاک، آمین‌ها (مثل متیل‌آمین)، پیریدین و بسیاری از بازهای آلی در این گروه‌اند. قدرتشان را ثابت تفکیک باز (K_b) نشان می‌دهد و هرچه K_b بزرگ‌تر، باز قوی‌تر.
باز قوی یعنی غلیظ؟
نه، و این از رایج‌ترین اشتباه‌هاست. «قوی» یعنی چقدر یونیزه می‌شود، «غلیظ» یعنی چقدر ماده در حلال حل شده است. می‌شود یک باز قوی را بسیار رقیق کرد (مثلاً NaOH با غلظت ۰٫۰۰۱ مولار) یا یک باز ضعیف را خیلی غلیظ تهیه کرد.
| باز قوی | باز ضعیف | |
|---|---|---|
| یونیزاسیون | کامل | جزئی |
| نمونه | NaOH, KOH | NH₃ |
| نشانه در معادله | فلش یک‌طرفه → | فلش دوطرفه ⇌ |
| رسانایی (هم‌غلظت) | بالا | کم |
| ارتباط با غلظت | ندارد | ندارد |
بازهای معدنی و آلی
- معدنی: هیدروکسیدهای فلزی، اکسیدهای فلزی بازی (CaO)، کربنات‌ها و آمونیاک.
- آلی: آمین‌ها، آلکالوئیدها، پیریدین و ایمیدازول. چون نیتروژن دارند و جفت الکترون در اختیار می‌گذارند، بازهای لوییس هم محسوب می‌شوند.
بازهای تک‌ظرفیتی و چندظرفیتی
ظرفیت باز یعنی هر مول از آن چند مول یون هیدروکسید می‌دهد.
| نوع | تعداد OH | نمونه |
|---|---|---|
| تک‌ظرفیتی | ۱ | NaOH, KOH, NH₃ |
| دو‌ظرفیتی | ۲ | Ca(OH)₂, Mg(OH)₂ |
| سه‌ظرفیتی | ۳ | Al(OH)₃ |
ابرباز چیست؟
ابربازها از بازهای قوی معمولی هم قوی‌ترند و حتی پیوندهای ضعیف C–H را هم پروتون‌زدایی می‌کنند. مثال‌هایشان بوتیل‌لیتیم، سدیم هیدرید و لیتیم دی‌ایزوپروپیل‌آمید (LDA) است. در سنتز آلی کاربرد دارند، اما با آب واکنش شدید می‌دهند و فقط در شرایط بدون آب کار می‌کنند.
بازهای آمفوتر
آمفوتر یعنی هم با اسید واکنش می‌دهد، هم با باز. آلومینیوم هیدروکسید و روی هیدروکسید مثال‌اند. به همین خاطر آلومینیوم در سود حل می‌شود. آب هم خودش آمفوتر است.
باز و قلیا چه فرقی دارند؟
قلیا (alkali) بازی است که در آب حل می‌شود. پس هر قلیا یک باز است، ولی هر بازی قلیا نیست. NaOH و KOH قلیا هستند، ولی Cu(OH)₂ و Fe(OH)₃ که در آب حل نمی‌شوند، باز هستند و قلیا نیستند. در گفتار روزمره این دو را اغلب به جای هم به کار می‌برند و همین سردرگمی می‌سازد.
معرفی چند باز مهم
| باز | فرمول | نام رایج | قدرت | کاربرد اصلی |
|---|---|---|---|---|
| سدیم هیدروکسید | NaOH | سود سوزآور | قوی | صابون، کاغذ، لوله‌بازکن، آلومینا |
| پتاسیم هیدروکسید | KOH | پتاس سوزآور | قوی | صابون مایع، باتری قلیایی، کاتالیزور بیودیزل |
| کلسیم هیدروکسید | Ca(OH)₂ | آهک شکفته | قوی (کم‌محلول) | ملات، تصفیه آب، خاک |
| آمونیاک | NH₃ | ضعیف | پاک‌کننده، کود | |
| منیزیم هیدروکسید | Mg(OH)₂ | شیر منیزی | ضعیف (کم‌محلول) | ضداسید |
| سدیم بی‌کربنات | NaHCO₃ | جوش شیرین | ضعیف | پخت، ضداسید |
| سدیم کربنات | Na₂CO₃ | کربنات سودا | متوسط | شیشه، نرم‌کردن آب |
سدیم هیدروکسید
پرمصرف‌ترین باز صنعتی. در صنعت از الکترولیز آب نمک (فرایند کلر قلیا) تولید می‌شود. بسیار جاذب رطوبت است و در هوا آب و CO₂ می‌گیرد.
پتاسیم هیدروکسید
شبیه سود است، اما در الکل بهتر حل می‌شود. در صابون مایع و باتری‌های قلیایی کاربرد دارد. KOH تجاری معمولاً حدود ۸۵ درصد خلوص دارد و مقداری آب همراهش است. این را هنگام محاسبه غلظت در نظر بگیرید.
کلسیم هیدروکسید
حلالیتش کم است و محلولش (آب آهک) pH نزدیک ۱۲٫۵ دارد. برای تشخیص CO₂ استفاده می‌شود، چون با آن کدر می‌شود.
آمونیاک
گازی تند‌بو که معمولاً در آب حل شده عرضه می‌شود. بازی ضعیف است، ولی در غلظت بالا همچنان محرک و خطرناک است.
واکنش‌های بازها
واکنش خنثی‌سازی
HCl + NaOH → NaCl + H₂O
این واکنش پایه تیتراسیون است و گرما آزاد می‌کند. برای اطلاعات بیشتر درباره اسیدها به صفحه اسیدها سر بزنید.
واکنش باز با آب و اکسیدهای بازی
- NH₃ + H₂O ⇌ NH₄⁺ + OH⁻
- CaO + H₂O → Ca(OH)₂ (گرمازا؛ برای همین آهک زنده با آب داغ می‌شود)
واکنش با فلزات آمفوتر
همه فلزها با باز واکنش نمی‌دهند. فقط فلزهای آمفوتر مثل آلومینیوم و روی با سود واکنش داده و گاز هیدروژن آزاد می‌کنند:
2Al + 2NaOH + 6H₂O → 2Na[Al(OH)₄] + 3H₂
برای همین نباید سود را در ظرف آلومینیومی نگه داشت.
واکنش با گاز CO₂
2NaOH + CO₂ → Na₂CO₃ + H₂O
این واکنش دلیل است که محلول سود را باید در ظرف بسته نگه داشت. اگر باز بماند، غلظت واقعی‌اش کم‌کم تغییر می‌کند و در تیتراسیون دقیق خطا می‌سازد.
رسوب هیدروکسیدهای فلزی
افزودن سود به محلول بعضی کاتیون‌ها رسوب رنگی می‌دهد و در شناسایی کیفی کاربرد دارد:
| کاتیون | رسوب |
|---|---|
| Cu²⁺ | آبی (Cu(OH)₂) |
| Fe³⁺ | قهوه‌ای مایل به قرمز (Fe(OH)₃) |
| Fe²⁺ | سبز کم‌رنگ (Fe(OH)₂) |
| Mg²⁺ | سفید (Mg(OH)₂) |
واکنش آزادسازی آمونیاک
NaOH + NH₄Cl → NaCl + NH₃ + H₂O
از این واکنش برای تشخیص نمک‌های آمونیوم استفاده می‌شود، چون بوی آمونیاک ساطع می‌شود.
صابونی شدن چربی‌ها
چربی + NaOH → صابون + گلیسرول
این قدیمی‌ترین کاربرد صنعتی بازها است و توضیح می‌دهد چرا سود روی پوست لیز می‌کند.
کاربرد بازها
| حوزه | نمونه کاربرد | باز |
|---|---|---|
| خانه | صابون، لوله‌بازکن، شوینده | NaOH, KOH, NH₃ |
| صنعت کاغذ | جداسازی لیگنین از الیاف چوب | NaOH |
| متالورژی | تصفیه بوکسیت و تولید آلومینیوم | NaOH |
| شیشه‌سازی | کاهش دمای ذوب سیلیس | Na₂CO₃ |
| تصفیه آب | تنظیم pH و نرم‌کردن آب | Ca(OH)₂, Na₂CO₃ |
| ساختمان | ملات و گچ و سیمان | Ca(OH)₂ |
| کشاورزی | خنثی‌سازی خاک اسیدی، کود | آهک, NH₃ |
| پزشکی | ضداسید معده | Mg(OH)₂, NaHCO₃ |
| باتری | الکترولیت باتری قلیایی | KOH |
| آزمایشگاه | تیتراسیون، تنظیم pH، بافر | NaOH, KOH |
کاربرد بازها در خانه
صابون و مایع ظرفشویی و بسیاری از پاک‌کننده‌ها و جرم‌گیرها پایه بازی دارند. دلیلش ساده است: باز چربی را از سطح جدا می‌کند.
کاربرد بازها در آزمایشگاه
- ساخت محلول استاندارد برای تیتراسیون اسید و باز.
- تنظیم pH بافرها و محیط‌های کشت.
- رسوب‌دهی و شناسایی کاتیون‌ها.
- استخراج اسید و باز در شیمی آلی.
کاربرد بازها در صنعت و کشاورزی
سود در تولید کاغذ و آلومینیوم و نساجی نقش اصلی را دارد. آهک برای ساختمان و اصلاح خاک و تصفیه آب مصرف می‌شود. آمونیاک پایه تولید کودهای نیتروژنی است. برای دیدن مواد شیمیایی دیگر این حوزه، به دسته مواد شیمیایی سر بزنید.
نکات ایمنی هنگام کار با بازها
تجهیزات حفاظتی
- عینک ایمنی ضدپاشش، و برای حجم بالا یا غلظت بالا محافظ صورت.
- دستکش مقاوم به مواد شیمیایی، روپوش و کفش بسته.
- کار در محیط با تهویه خوب و ترجیحاً زیر هود، مخصوصاً برای آمونیاک.
- پرهیز از ایجاد گرد و غبار هنگام کار با پلت و فلیک.
روش صحیح حل کردن بازهای جامد در آب
حل شدن سود در آب بسیار گرمازا است. قاعده این است: باز را آهسته و کم‌کم به آب اضافه کنید و مدام هم بزنید، هرگز آب را روی باز نریزید. اگر آب روی سود ریخته شود، ممکن است محلول داغ و غلیظ به اطراف پاشیده شود. از ظرف مقاوم به حرارت و مواد شیمیایی استفاده کنید و بگذارید محلول خنک شود.
ترکیب‌هایی که هرگز نباید مخلوط شوند
وایتکس خودش پایه بازی دارد، ولی چیزی که اینجا خطرناک است واکنش آن با مواد دیگر است:
| ترکیب | چه تولید می‌شود؟ |
|---|---|
| وایتکس و آمونیاک (شیشه‌شوی) | گاز کلرآمین سمی |
| وایتکس و اسید (جرم‌گیر، سرکه) | گاز کلر |
| وایتکس و الکل یا استون | ترکیبات سمی مثل کلروفرم |
اگر چنین اشتباهی رخ داد، فوراً محیط را ترک کنید، تهویه کنید و با مرکز اورژانس یا مرکز مسمومیت تماس بگیرید.
اگر باز روی پوست یا چشم ریخت
- فوراً با آب فراوان و جاری بشویید، دست‌کم ۱۵ دقیقه.
- لباس و دستکش آلوده را سریع درآورید.
- در تماس با چشم، لنز را در بیاورید و شستشو را ادامه دهید و فوراً به پزشک مراجعه کنید.
- سعی نکنید روی پوست با اسید خنثی کنید. آب بهترین انتخاب است.
نگهداری درست بازها
- در ظرف دربسته و خشک و دور از اسیدها نگه دارید.
- سود را از هوا محافظت کنید، چون رطوبت و CO₂ می‌گیرد.
- از ظرف پلی‌اتیلن یا ظرف مقاوم استفاده کنید و از ظرف آلومینیومی پرهیز کنید.
- برچسب غلظت و تاریخ را بزنید و برگه ایمنی (SDS) را در دسترس داشته باشید.
انتخاب گرید و خلوص بازها برای آزمایشگاه و صنعت
یک باز با یک فرمول می‌تواند در چند گرید متفاوت وجود داشته باشد و انتخاب اشتباه یا هزینه اضافه ایجاد می‌کند، یا نتیجه آزمایش را خراب می‌کند.
| گرید | خلوص و مدرک | مناسب برای |
|---|---|---|
| صنعتی (Technical) | خلوص پایین‌تر، بدون آنالیز دقیق | تصفیه آب، شوینده‌سازی، کاربردهای حجیم |
| آزمایشگاهی (Reagent) | خلوص مشخص، آنالیز ناخالصی | آزمایش‌های عمومی و آموزشی |
| تحلیلی (ACS / Analytical) | خلوص بالا، گواهی آنالیز (CoA) | تیتراسیون، تحقیقات، کنترل کیفیت |
هنگام انتخاب به این موارد توجه کنید!
- شکل فیزیکی: پلت، فلیک یا محلول آماده.
- خلوص و ناخالصی: مثلاً KOH تجاری حدود ۸۵ درصد خلوص دارد.
- شماره CAS: سدیم هیدروکسید 1310-73-2، پتاسیم هیدروکسید 1310-58-3 و کلسیم هیدروکسید 1305-62-0.
- برگه ایمنی و گواهی آنالیز: از تأمین‌کننده بخواهید.
- اصالت برند: گریدهای تحلیلی را از تولیدکننده‌های معتبر مثل مرک یا سیگما آلدریچ تهیه کنید.
اگر برای پروژه آزمایشگاهی یا صنعتی خود دنبال بازها هستید، فروشگاه مواد آزمایشگاهی شیمی بان می‌تواند در انتخاب گرید و تأمین کمک کند.
سوالات متداول مرتبط با انواع بازها
باز و قلیا فرقشان چیست؟
قلیا بازی است که در آب حل می‌شود. هر قلیا باز است، ولی همه بازها قلیا نیستند.
باز قوی همان باز غلیظ است؟
خیر. قوی یعنی یونیزاسیون کامل، غلیظ یعنی مقدار زیاد ماده در حلال. دو مفهوم جدا هستند.
جوش شیرین باز است؟
بله، بازی ضعیف است و محلولش pH حدود ۸ دارد. برای همین به عنوان ضداسید ملایم هم به کار می‌رود.
صابون چرا لیز است و باز محسوب می‌شود؟
صابون نمک اسید چرب است و از واکنش چربی با سود ساخته می‌شود. یک باز ضعیف است و حس لیز آن به خاصیت صابونی همین ساختار مربوط است.
بازها را می‌شود چشید یا لمس کرد؟
خیر. بازهای قوی بافت را می‌سوزانند و چشیدن هیچ ماده شیمیایی ایمن نیست.
pH بازها چند است؟
بالاتر از ۷. بازهای ضعیف حدود ۸ تا ۱۱ و بازهای قوی حدود ۱۲ تا ۱۴ هستند و در غلظت بسیار بالا حتی از ۱۴ هم بیشتر می‌شوند.
چرا آمونیاک باز است؟
چون از آب پروتون می‌گیرد و OH⁻ می‌سازد. طبق تعریف برونستد لوری، گیرنده پروتون باز است و لازم نیست خودش هیدروکسید داشته باشد.
بازها رسانا هستند؟
محلول بازها رسانا است چون یون دارد. هرچه باز قوی‌تر باشد، یون بیشتری آزاد می‌کند و رسانایی بالاتر می‌رود.
آمفوتر چیست؟
ماده‌ای که هم با اسید و هم با باز واکنش می‌دهد، مثل آلومینیوم هیدروکسید و آب.
ابرباز کجا استفاده می‌شود؟
در سنتز آلی برای پروتون‌زدایی از ترکیبات بسیار کم‌اسید، آن هم در شرایط بدون آب.
