معرفی کامل ۱۵ ظروف و شیشه پرکاربرد آزمایشگاهی

اگر تا حالا محلولی را که باید دقیق باشد در بشر ساخته‌اید یا برای تیتراسیون سراغ ظرف نامناسبی رفته‌اید، حتماً دیده‌اید که انتخاب اشتباه ظرف چطور می‌تواند نتیجه یک آزمایش را خراب کند. هر ظرف آزمایشگاهی برای کار مشخصی طراحی شده است. بشر برای مخلوط کردن و حرارت‌دادن است، ارلن مایر برای تیتراسیون، بالن ژوژه برای ساخت محلول با غلظت دقیق و بورت برای افزودن قطره‌قطره واکنشگر. دقت و ایمنی در آزمایشگاه از شناخت همین تفاوت‌ها شروع می‌شود.

در این مقاله ۱۵ ظرف و شیشه پرکاربرد آزمایشگاهی را یکی‌یکی معرفی می‌کنیم: هر کدام چه کاربردی دارد، با نمونه‌های مشابه چه فرقی دارد و هنگام انتخاب و استفاده به چه نکاتی باید توجه کرد. با خواندن آن می‌دانید برای هر کار کدام ظرف را بردارید و از خطای اندازه‌گیری و خرید دوباره جلوگیری می‌کنید. چه دانش‌آموز باشید، چه دانشجوی شیمی یا مسئول یک آزمایشگاه، شناخت درست تجهیزات آزمایشگاهی اولین قدم برای کار بی‌خطاست. ما فروشگاه آنلاین تجهیزات آزمایشگاهی شیمی بان، این راهنما را نوشته‌ایم تا انتخاب لوازم مصرفی آزمایشگاهی مناسب برایتان ساده تر شود.

جدول معرفی ظروف آزمایشگاهی

جدول زیر ظروف آزمایشگاهی پرکاربرد را کنار هم مقایسه می‌کند تا سریع‌تر ظرف مناسب کارتان را پیدا کنید.

ظرف	کاربرد اصلی	ویژگی و نکته کلیدی
بشر	مخلوط کردن، حل کردن، گرم کردن	درجه‌بندی تقریبی، مناسب حرارت
ارلن مایر	تیتراسیون، نگهداری موقت	گردن باریک، پاشش کم
لوله آزمایش	واکنش‌های کوچک و شناسایی	حجم کم، نیاز به گیره
استوانه مدرج	اندازه‌گیری حجم مایع	دقت متوسط، پایه پهن
بالن ژوژه	ساخت محلول با غلظت دقیق	خط نشانه، بدون حرارت
بورت	افزودن دقیق واکنشگر در تیتراسیون	شیر انتهایی، درجه‌بندی ریز
پیپت مدرج	برداشت حجم‌های متغیر کم	انعطاف زیاد، دقت کمتر از حجمی
پیپت حجمی	انتقال یک حجم ثابت	بالاترین دقت انتقال
بالن ته‌گرد	تقطیر، رفلاکس، واکنش آلی	حرارت یکنواخت، مقاوم در خلأ
قیف ساده	انتقال و صاف کردن	همراه کاغذ صافی
کندانسور لیبیگ	میعان بخار در تقطیر	ژاکت آب، ورود آب از پایین
قیف جداکننده	استخراج مایع-مایع	شیر تخلیه، آزادسازی فشار
شیشه ساعت	پوشش، تبخیر، وزن‌کردن جامد	مقعر، سبک
پتری‌دیش	کشت میکروبی، خشک کردن نمونه	کم‌عمق، دردار
ارلن کیتازات و قیف بوخنر	صاف کردن با خلأ	دیواره ضخیم، صاف کردن سریع

1. بشر (Beaker)

بشر رایج‌ترین ظرف آزمایشگاهی برای مخلوط کردن، حل کردن و حرارت دادن محلول‌هاست. دیواره مستقیم و لبه نوک‌دار دارد تا ریختن مایع ساده باشد. درجه‌بندی روی بدنه فقط تخمینی است و برای اندازه‌گیری دقیق حجم مناسب نیست. بشرهای بوروسیلیکات در برابر شوک حرارتی مقاوم‌ترند و انتخاب اول برای گرم کردن روی هیتر یا حمام آب هستند.

2. ارلن مایر (Erlenmeyer flask)

ارلن مایر با بدنه مخروطی و گردن باریک، هنگام چرخاندن از پاشیدن محلول جلوگیری می‌کند و به همین دلیل در تیتراسیون بسیار پرکاربرد است. از میان شیشه‌های آزمایشگاهی، برای نگهداری موقت محلول و جوشاندن با درپوش هم مناسب است. دهانه کوچک آن تبخیر را کم می‌کند، اما ریختن مواد جامد داخلش کمی سخت‌تر از بشر است.

3. لوله آزمایش (Test Tube)

لوله آزمایش کوچک ترین ظرف آزمایشگاهی برای انجام واکنش‌های مقدماتی با مقدار کم ماده است. در آزمایش‌های شناسایی کاتیون و آنیون و بررسی رسوب و تغییر رنگ بیشترین استفاده را دارد. برای گرم کردن آن حتماً از گیره مخصوص استفاده کنید و دهانه را به سمت خود یا دیگران نگیرید. لوله‌های بوروسیلیکات در حرارت مستقیم ایمن‌ترند.

4. استوانه مدرج (Graduated Cylinder)

استوانه مدرج برای اندازه‌گیری حجم مایعات با دقت متوسط طراحی شده است. پایه پهن آن پایداری خوبی دارد و برای آماده سازی محلول‌هایی که دقت خیلی بالا نمی‌خواهند کافی است. هنگام خواندن حجم، چشم را هم‌سطح با پایین‌ترین نقطه مایع (منیسک) قرار دهید. اگر دقت بیشتری لازم دارید، از میان ظروف حجمی آزمایشگاهی باید سراغ پیپت یا بالن ژوژه بروید.

5. بالن ژوژه (Volumetric flask)

بالن ژوژه از دقیق‌ترین شیشه‌های آزمایشگاهی برای ساخت محلول با غلظت معین است. گردن بلند و باریک آن یک خط نشانه دارد که حجم دقیق را در دمای مشخص، معمولاً ۲۰ درجه سانتی‌گراد، نشان می‌دهد. ماده را ابتدا در کمی حلال حل کنید و سپس تا خط برسانید. بالن ژوژه را حرارت ندهید و محلول را در آن نگه ندارید، چون ممکن است دقتش تغییر کند.

6. بورت (Burette)

بورت لوله‌ای بلند و مدرج با شیر در انتهاست که در تیتراسیون مقدار دقیق محلول مصرفی را مشخص می‌کند. رایج‌ترین حجم‌ها ۲۵ و ۵۰ میلی‌لیتر است. قبل از استفاده، بورت را با همان محلول آب‌کشی کنید و حباب هوای نزدیک شیر را خارج کنید. این ظرف آزمایشگاهی در روش‌های تجزیه حجمی جایگزین ندارد و خواندن دقیق آن به تمرین نیاز دارد.

7. پیپت مدرج (Graduated pipette)

پیپت مدرج لوله شیشه‌ای باریکی با درجه‌بندی متعدد است و با یک ابزار می‌توان حجم‌های متفاوت را برداشت. برای انتقال مقدار کم مایع، مثل ۱ یا ۵ میلی‌لیتر، از آن استفاده می‌شود. مایع را همیشه با پرپیت یا پیپت‌پرکن بکشید، نه با دهان. دقت آن از پیپت حجمی کمتر است، ولی انعطاف بیشتری دارد و در کارهای روزمره آزمایشگاه بسیار کاربردی است.

8. پیپت حجمی (Volumetric pipette)

پیپت حجمی فقط یک حجم ثابت، مثل ۱۰ یا ۲۵ میلی‌لیتر، را با بالاترین دقت منتقل می‌کند. یک خط نشانه روی گردن، حجم مورد نظر را مشخص می‌کند. در میان شیشه‌های آزمایشگاهی مخصوص انتقال، پیپت حجمی برای برداشتن نمونه تیتراسیون و رقیق‌سازی دقیق استاندارد است. پس از تخلیه، قطره باقی‌مانده در نوک را بیرون نریزید، چون این مقدار در کالیبراسیون لحاظ شده است.

9. بالن ته گرد (Round-bottom flask)

بالن ته گرد به دلیل شکل کروی، گرما را یکنواخت پخش می‌کند و در برابر فشار خلأ مقاوم است. برای تقطیر، رفلاکس و تبخیر با روتاری کاربرد دارد. معمولاً روی گرم‌کن مانتویی یا حمام روغن قرار می‌گیرد و به پایه یا حلقه نگه‌دارنده نیاز دارد. مدل‌های دارای دهانه ساییده به‌راحتی به کندانسور وصل می‌شوند. این ظرف آزمایشگاهی در شیمی آلی بسیار رایج است.

10. قیف ساده آزمایشگاهی (Simple laboratory funnel)

قیف ساده برای انتقال مایع به ظروف دهان‌تنگ و صاف کردن با کاغذ صافی به کار می‌رود. قیف‌های شیشه‌ای در برابر بیشتر مواد شیمیایی مقاوم‌اند و شست‌وشوی آسانی دارند. برای صاف کردن، کاغذ صافی را تا کنید و کمی با حلال خیس کنید تا به دیواره بچسبد. هنگام تهیه لوازم مصرفی آزمایشگاهی، کاغذ صافی متناسب با اندازه قیف را هم کنارش در نظر بگیرید.

11. کندانسور لیبیگ (Liebig condenser)

کندانسور لیبیگ از یک لوله داخلی مستقیم و یک ژاکت خارجی برای آب خنک‌کننده ساخته شده است. بخار داغ در لوله داخلی سرد می‌شود و به مایع تبدیل می‌گردد. آب سرد باید از ورودی پایین وارد و از خروجی بالا خارج شود تا ژاکت کاملاً پر بماند. در دستگاه تقطیر ساده، این شیشه آزمایشگاهی بخش اصلی جداسازی مایعات با نقطه جوش متفاوت است.

12. قیف جداکننده(Separatory funnel)

قیف جداکننده برای جدا کردن دو مایع غیرقابل اختلاط، مانند آب و حلال آلی، در استخراج مایع-مایع استفاده می‌شود. پس از تکان دادن، قیف را برگردانید و شیر را باز کنید تا گاز داخل آزاد شود و فشار بالا نرود. سپس لایه پایینی، که چگالی بیشتری دارد، از شیر تخلیه می‌شود. پیش از کار، نشتی شیر و درپوش را بررسی کنید.

13. شیشه ساعت (Watch Glass)

شیشه ساعت صفحه‌ای مقعر و گرد است که برای پوشاندن بشر، تبخیر مقدار کم مایع و وزن‌کردن نمونه‌های جامد به کار می‌رود. سبک است و شست‌وشویش ساده است. این ظرف آزمایشگاهی برای خشک کردن بلورهای تازه‌صاف‌شده هم استفاده می‌شود. با پودرهای بسیار ریز احتیاط کنید، چون ممکن است از لبه‌اش بریزند.

14. پتری دیش (Petri Dish)

پتری دیش ظرفی گرد، کم‌عمق و دردار است که در میکروبیولوژی برای کشت میکروب‌ها روی محیط آگار به کار می‌رود. در شیمی هم برای خشک کردن نمونه، تبخیر آرام و نگهداری کوتاه‌مدت مواد جامد استفاده می‌شود. نوع شیشه‌ای را می‌توان استریل کرد و دوباره مصرف کرد، اما مدل‌های پلاستیکی یک‌بارمصرف‌اند. جنس را بر اساس هدف کارتان انتخاب کنید.

15. ارلن کیتازات و قیف بوخنر (Büchner funnel)

ارلن کیتازات یک خروجی جانبی برای اتصال به پمپ خلأ دارد و قیف بوخنر، که اغلب از چینی ساخته می‌شود، روی آن قرار می‌گیرد. این ست با مکش، صاف کردن سریع رسوب‌ها را ممکن می‌کند و برای جدا کردن بلورها از محلول مادر ایده‌آل است. دیواره ارلن کیتازات ضخیم‌تر از ارلن ساده است تا فشار خلأ را تحمل کند. در بین شیشه‌های آزمایشگاهی مخصوص صاف کردن، این ست پرکاربردترین است.

نکات ایمنی و نگهداری از شیشه‌آلات آزمایشگاهی

پیش از هر کار، شیشه‌آلات آزمایشگاهی را از نظر ترک و لبه‌پریدگی بررسی کنید، چون ظرف معیوب هنگام حرارت یا خلأ می‌شکند. ظروف داغ را فوراً زیر آب سرد نبرید و از دستکش مناسب استفاده کنید. بلافاصله بعد از کار، ظرف آزمایشگاهی را با آب و شوینده ملایم و برس نرم بشویید و در آخر با آب مقطر آب‌کشی کنید. ظروف حجمی مثل بورت و پیپت را در آون داغ خشک نکنید. شیشه‌های شکسته را در ظرف مخصوص بریده‌ها بریزید، نه سطل زباله معمولی.

راهنمای خرید ظروف و لوازم مصرفی آزمایشگاهی

هنگام خرید ظروف آزمایشگاهی، اول جنس را ببینید: بوروسیلیکات برای حرارت و مواد خورنده مناسب‌تر است. برای ظروف حجمی، دقت و درجه کلاس (A یا B) و مهر کالیبراسیون را بررسی کنید. اندازه را متناسب با حجم کارتان انتخاب کنید و ظرف خیلی بزرگ نخرید. ضخامت دیواره و یکنواختی درجه‌بندی هم نشانه کیفیت است. برای تجهیزات آزمایشگاهی و لوازم مصرفی آزمایشگاهی، اصالت کالا، گارانتی و امکان مرجوعی هنگام شکستگی در حمل را از فروشنده بپرسید. در شیمی بان، می‌توانید این ظروف را با مشخصات فنی مقایسه و سفارش دهید.

نتیجه‌گیری کلی از شناخت این ظروف

شناخت ظروف و شیشه‌های آزمایشگاهی اولین شرط دقت و ایمنی در هر آزمایش است. بشر و ارلن مایر برای مخلوط کردن و تیتراسیون، بالن ژوژه و پیپت حجمی برای دقت بالا، بالن ته گرد و کندانسور برای تقطیر و ارلن کیتازات برای صاف کردن با خلأ انتخاب مناسب‌اند. هر ظرف آزمایشگاهی کاربرد مشخصی دارد و جایگزین کردن آن‌ها با هم خطا و خطر ایجاد می‌کند.

هنگام خرید، به جنس، کلاس دقت و اصالت کالا توجه کنید و شیشه‌آلات آزمایشگاهی را درست شست‌وشو و نگهداری کنید تا سال‌ها کار کنند. اگر برای تأمین تجهیزات آزمایشگاهی و لوازم مصرفی آزمایشگاهی به راهنمایی نیاز دارید، کارشناسان شیمی بان کنارتان هستند.